Borówka czarna

Vaccinium myrtillus L.

Borówka czarna, (Borówka czernica, Jagoda, Czarna jagoda, Czernica, Czernina, Afina, Afyny, Borowina, Borownik, Borówczak, Borówka zwyczajna, Borzyk, Ciemna jagoda)

Rodzina: Wrzosowate - Ericaceae

Черни́ка (Черника обыкновенная, Черника миртолистная)

Bilberry (Wimberry, Whortleberry, European blueberry, Bilberry, Blue whortleberry, Blaeberry, Hurtleberry, Huckleberry, Wimberry, Whinberry, Winberry, Fraughan)

Krzewinka, rzadko krzew osiągający zazwyczaj wysokość od 15 do 30 cm, rzadko od 5 cm (tak niskie są krzewinki rosnące w wyższych położeniach górskich) do 60, czy nawet 90 cm. Rozrasta się za pomocą kłączy, tworząc rozległe płaty. Pojedyncza roślina zajmować może powierzchnię kilku m².

Pod ziemią (zwykle na głębokości 15–20 cm) w postaci kłącza osiągającego maksymalnie 5,5 m długości, przy średniej długości wynoszącej 2 m. Węzły, z których wyrastają rozgałęzienia kłącza lub pędy nadziemne, występują co 20–30 cm. Pędy nadziemne silnie rozgałęzione, wzniesione do góry. Młodsze są zielone, trójkanciaste i ostrokrawędziste, starsze są wyoblone, szarobrązowe i szare. Pędy są nagie, rzadko delikatnie omszone w bruzdach. U najstarszych roślin mogą osiągać do 17 mm średnicy u nasady.

Ulistnienie skrętoległe. Liście krótkoogonkowe (ogonek ok. 1 mm długości). Blaszka jasnozielona, naga i cienka. Ma kształt podługowato-jajowaty, na brzegach jest drobno piłkowana, na szczycie zaostrzona lub zaokrąglona, u nasady zbiegająca klinowato. Osiąga zwykle od 1 do 1,5 cm długości, rzadko do 4 cm, szeroka jest zazwyczaj na 0,1–1,5 cm, rzadko do 3 cm. Od spodu (po stronie odosiowej) wiązki przewodzące są wyraźnie widoczne, od góry niewyraźne. Nerwów II rzędu jest 6–7 par. Jesienią liście czerwienieją i opadają na zimę.

Pojedyncze, rozwijają się z pączków na pędach tegorocznych, zwisają w kątach liści na szypułkach długości 3–5 mm. Kwiaty są 4- lub 5-krotne. Działki drobne, o długości 0,4–0,6 mm, zielone, nieco odgięte, czasem brak ich zupełnie. Korona różowo zielonkawa do białawo różowej o beczułkowatym kształcie, cztero - lub pięciokrotnie wrębna. Osiąga do 6 mm długości. Wewnątrz znajduje się 10 pręcików o długości do ok. 3 mm (z czego nitka 1,5 mm, pylniki 2 mm). Ich nitki są wygięte, u dołu nieco rozszerzone. Pylniki są zrośnięte lekko brzegami, na końcach wyciągnięte w długie rożki. Słupek dwa razy dłuższy od pręcików i dlatego nieco nad koronę wystający. Złożony jest z 4–5 owocolistków. W komorach zalążni znajdują się liczne zalążki.

Jagoda za młodu najpierw zielona, potem czerwona, ciemniejąca w miarę dojrzewania. Dojrzała jest czarna z niebieskawym, woskowym nalotem. Osiąga średnicę do 6–10 mm. Zawiera ok. 20 nasion, które są brązowe, wydłużone, o długości od 1 do 1,5 mm. Jagoda za młodu najpierw zielona, potem czerwona, ciemniejąca w miarę dojrzewania. Dojrzała jest czarna z niebieskawym, woskowym nalotem. Osiąga średnicę do 6–10 mm. Zawiera ok. 20 nasion, które są brązowe, wydłużone, o długości od 1 do 1,5 mm.

owoc i liśćFructus Myrtilli (Farmakopea – Fructus Vaccinii) i Folium Myrtilli

Owoce (zwłaszcza suszone) i ich wyciągi wodne mogą być stosowane przy biegunkach o podłożu bakteryjnym, nieżytach żołądka i jelit, w zaburzeniach jelitowych wywołanych przez pokarm lub toksyny. Zalecane są zwłaszcza przy leczeniu biegunki u dzieci. Owoce świeże pomagają przy zaparciach, a odwary z nich stosowane są przeciw pasożytniczym obleńcom – glistom i owsikom. Owoce stosowane są także przy chorobach związanych z podeszłym wiekiem. Przy takim wykorzystaniu pomagać mają w zachowaniu funkcji poznawczych i neuromotorycznych, a także zapobiegać udarom i incydentom zakrzepowym. Preparaty z borówki czarnej wykorzystywane są w okulistyce, leczeniu chorób układu krążenia oraz wrzodów, a także jako środek przeciwzapalny i poprawiający gojenie ran. Wyciągi z liści stosuje się w stanach zapalnych układu moczowego, przewodu pokarmowego, zewnętrznie przy stanach zapalnych skóry i śluzówek oraz innych schorzeniach skóry i hemoroidach

Zwarty zasięg gatunku obejmuje całą północną i środkową Europę. Granica południowa zasięgu na tym kontynencie biegnie przez środkową część Półwyspu Iberyjskiego, Korsykę, środkową część Półwyspu Apenińskiego i Bałkańskiego (przez Albanię, Macedonię i Bułgarię), przy czym brak go na rozległych obszarach Kotliny Panońskiej. Na północy gatunek występuje na całym Półwyspie Skandynawskim i Islandii. Dalej na wschód borówka ta sięga do środkowej Syberii, zanikając stopniowo na północy. Południowa granica przecina środkową Ukrainę i Rosję. Na południu rośnie w górach Ałtaj. W rejonie Kaukazu znajduje się obszar występowania oddzielony dysjunkcją, rozproszone stanowiska gatunek ma także w północnej części Azji Mniejszej. Na dalekim wschodzie Azji gatunek podawany jest z północnej i centralnej części wyspy Honsiu. W Ameryce Północnej gatunek rośnie na południowym krańcu Grenlandii (gdzie mógł być introdukowany przez wikingów), w południowo-zachodniej części kanadyjskiej prowincji Alberta i południowo-wschodniej Kolumbii Brytyjskiej. W USA występuje w zachodniej części kraju w stanach: Kolorado, Idaho, Montana, Oregon, Waszyngton, Wyoming, Nowy Meksyk, Arizona, Nevada i Utah.

W Polsce gatunek rozpowszechniony w całym kraju. Lokalnie jest nieco rzadszy lub go brak zupełnie (np. na Żuławach Wiślanych, miejscami na Podlasiu i Mazowszu). Skupienia borówki czarnej, zwane jagodziskami, opisywane są jako bardziej rozległe i bogate w południowej części kraju.